Απαρχές της μουσικής

Η μουσική είναι μία από τις βαθύτερες ψυχικές εκδηλώσεις του ανθρώπου. Πώς γεννήθηκε  όμως η πρώτη  έφεση για  μουσική;

Συναρπαστικό ερώτημα· ωστόσο δεν έχει εύκολα απάντηση.

Εξάλλου ποία στοιχεία και ποιες μαρτυρίες έχει στη διάθεση του ο ερευνητής γιά τη γένεση και εξέλιξη της μουσικής;

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι πριν από την ανακάλυψη συγκεκριμένων μουσικών οργάνων, ο άνθρωπος χρησιμοποίησε τον υπόκωφο θόρυβο που έβγαινε από το χτύπημα των ποδιών του στο χώμα, καθώς και τους ήχους που προκαλούσε το χτύπημα των χεριών του, η κρούση ενός πυριτόλιθου ή ενός κομματιού ξεραμένου ξύλου ή το ανεβοκατέβασμα της ίδιας του της φωνής.

Από τα πρώτα κιόλας στάδια του πολιτισμού βρίσκουμε “ίχνη” μουσικής έκφρασης. Έτσι έχουμε αρκετές μαρτυρίες από την εποχή του λίθου κι ακόμη πιύ πολλές από την εποχή του χαλκού: φθαρμένα ακέραια μουσικά όργανα ή θραύσματα τους, και, προπαντός, πολλές γλυπτές ή ζωγραφικές απεικονίσεις εκτελεστών- μουσικών που συνοδεύουν το τραγούδι ή το χορό με ποικιλόσχημα όργανα.

Για τους παλιούς πολιτισμούς η μουσική είναι ένα μέσο επικοινωνίας, εξορκισμού των φόβων του ανθρώπου, επίκλησης των πνευμάτων των προγόνων και εξευμενισμού των θεών.

Οι γραπτές πηγές, που μας πληροφορούν γιά την ηλικία και τη φύση της μουσικής ανήκουν σε πολύ μακρινές εποχές (κείμενα με σανσκριτική, αραβική, κινέζικη κτλ. γραφή) και στο χώρο της μυθολογίας. Υπάρχουν, φυσικά, και οι εικονογραφημένες πηγές (ζωγραφικά ή γλυπτά ευρήματα από την αρχαία Αίγυπτο ή την προκολομβιανή Αμερική κ. α ). Σε πολλές όμως περιοχές περιοριζόμαστε μόνο στους θρύλους και τις μνήμες προηγούμενων γενεών.

Μέσα της μουσικής έκφρασης

Τα μέσα για τη μουσική έκφραση του ανθρώπου ξεκινούν από τις δυνατότητες του ίδιου του κορμιού του, μόνου (φωνή, χειροκροτήματα) ή σε συνεργασία με τα αντικείμενα που το περιβάλλουν ( πόδια-έδαφος, ανάσα-αυλός, χέρια-τύμπανο).

Από την απλή λοιπόν χρήση της φωνής του, καθώς μιμούνταν ήχους της φύσης ή των ζωντανών της πλασμάτων, και από το ρυθμικό χτύπο των χεριών ή των ποδιών του, έφτασε πολύ γρήγορα στην παραγωγή ήχων από ακατέργαστες πρώτες ύλες ( πέτρες σε συστοιχίες, κοχύλια, όστρακα χελώνας) ή από επεξεργασμένα υλικά (κόκαλα ζώων, καλάμια-μπαμπού ή κάποια σκεύη καθημερινής χρήσης). Έτσι δημιουργήθηκαν τα   μουσικά   όργανα   σε   όλες   τους   τις   μορφές   ( ιδιόφωνα , μεμβρανόφωνα, χορδόφωνα και αερόφωνα). Η καταγωγή, το σχήμα και η χρήση τους συνδέονταν με πάρα πολλούς θρύλους, πίστεις και προκαταλήψεις. Σε άλλα όργανα απέδιδαν θεϊκή προέλευση, άλλα είχαν σχήματα ανθρωπόμορφα ή ζωόμορφα· άλλα προορίζονταν μόνο για ταπεινές τάξεις, ενώ άλλων η χρήση αποτελούσε προνόμιο αποκλειστικό βασιλιάδων ή ιερέων άλλα, τέλος, παίζονταν μόνο  από παιδιά ή γυναίκες.

Σίγουρα η εξέλιξη και η ανάπτυξη της μουσικής έχει άμεση σχέση με την εξέλιξη και την τελειοποίηση των οργάνων.

Η χρήση της μουσικής

Κοινό χαρακτηριστικό της λαϊκής μουσικής όλων των ηπείρων είναι ο χρηστικός της ρόλος και η ένταξη της σ’ όλο το άσμα της ανθρώπινης κοινωνίας και ζωής.

Σε όλους τους μουσικούς πολιτισμούς μπορούμε να παρακολουθήσου­με το πέρασμα από τη χρήση του ήχου για ανάγκες επικοινωνίας ή για την τέλεση των μαγικών τελετουργιών του εξορκισμού των φόβων του πρωτόγονου ανθρώπου, στη διαμόρφωση της ίδιας της έννοιας της μουσικής ως τέχνης που ψυχαγωγεί ( με την αρχαιοελληνική έννοια της λέξης) και εκφράζει την ψυχή και τη διάνοια του ανθρώπου. Σημαντικό επίσης ρόλο έχει η λαϊκή μουσική στα γεγονότα-σταθμούς της ανθρώπινης ζωής Ιδιαίτερα: στη γέννηση, τη μύηση και ένταξη των νέων στην κοινότητα, στο γάμο και προπαντός το θάνατο.

Εξάλλου, η μουσική συνόδευε τις γεωργικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητες του ανθρώπου ( το θερισμό, τον τρύγο), τις ιεροτελεστίες ή λιτανείες για την παραγωγικότητα της γης (λ.χ. τελετές της Άνοιξης) και για την επίκληση της θεϊκής προστασίας (αποτροπή θεομηνιών κ.ά.), τους χορούς καρναβαλιού, τις λαϊκές εορτές και, προπαντός, τη λατρευτική επικοινωνία της ψυχής με τον Δημιουργό της (προσευχή).

Ο ρυθμός της δουλειάς γέννησε τραγούδια, τα τραγούδια της δουλειάς που συντόνιζαν τις κινήσεις στο μάζεμα του ρυζιού, στο ψάρεμα (τραγούδι της τράτας), στους αργαλειούς κ.ά. Υπάρχουν ακόμη, τα γεμάτα ένταση τραγούδια τελετουργιών.

Τέλος, η μουσική δέθηκε και με όλες τις άλλες εκφράσεις της ανθρώπινης  ζωής: τον έρωτα, το παιχνίδι, το γλέντι, την ποίηση, το παραμύθι, το θέατρο, το χορό κτλ. Έχουμε λοιπόν: τραγούδια ερωτικά, αφηγηματικά, παιδικά, χορευτικά, καθιστικά, λυρικά, σατιρικά, πειραχτικά κ.ά.

Μουσική και μουσικοί

Τα επιστημονικά και αισθητικά κριτήρια που διαθέτουμε σήμερα μας επιτρέπουν εύκολα να κάνουμε λογικές κατατάξεις της μουσικής και των μουσικών.

Διακρίνουμε π.χ.

*τα επίπεδα των μουσικών πολιτισμών. “Έτσι έχουμε και σήμερα- όπως και στο παρελθόν-πρωτόγονη και στοιχειώδη μουσική όπως, φυσικά, και εξαιρετικά ανεπτυγμένη. Λαοί που χαρακτηρίζονται οικονομικά και τεχνολογικά υπανάπτυκτοι δεν σημαίνει πως έχουν κι ένα υπανάπτυκτο μουσικό πολιτισμό, π.χ. η Ινδία

*  τη λαϊκή από την έντεχνη μουσική

*  την κατηγορία της προσχεδιασμένης, γραμμένης μουσικής σύνθεσης από εκείνη της αυτοσχεδιαζόμενης, που γεννιέται και που πεθαίνει την ίδια τη στιγμή που πρωτοπαρουσιάζεται

Όσον αφορά τους μουσικούς, η διάκριση γίνεται ανάμεσα σε:

*  δημιουργούς και εκτελεστές ( στους παλαιότερους πολιτισμούς κατά κανόνα οι δημιουργοί είναι και εκτελεστές των έργων τους).

*  ερασιτέχνες και επαγγελματίες (ακόμη και σήμερα σε πολλές περιοχές δεν υπάρχουν επαγγελματίες).

*  αυτοδίδακτους μουσικούς με την εμπειρική γνώση (συχνά κατασκευαστές των οργάνων που παίζουν) και εκείνους, που μαθητεύουν κοντά σε παλαιότερους και έμπειρους τεχνίτες δασκάλους.

Γενικά χαρακτηριστικά

Ας ξεκινήσουμε να κάνουμε μαζί ένα ταξίδι μέσα στους μουσικούς πολιτισμούς του κόσμου , αρχίζοντας από πολύ μακριά: την Άπω Ανατολή.

Πραγματικά υπάρχει εκεί μια τεράστια περιοχή, που ο μουσικός πολιτισμός της διακρίνεται για την ομοιογένεια του καθώς διέπεται από τις ίδιες μουσικές αρχές και διαθέτει μια ποικιλία μουσικών οργάνων που έχουν την ίδια υφή. Η μεγάλη λοιπόν αυτή περιοχή έχει στους κόλπους της την Κίνα, τη Μογγολία, τα βασίλεια των Ιμαλαΐων, το Θιβέτ, το Βιετνάμ, την Κορέα και τέλος, τη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου, την Ιαπωνία.

Γνωρίζουμε ότι στη διαμόρφωση της ιδέας για τη φύση και το ρόλο της μουσικής επέδρασαν τόσο οι θρησκευτικές όσο και οι φιλοσοφικές πεποιθήσεις. Οι αντιλήψεις του Κομφουκιανισμού (ιδρυτής του ο Κομφούκιος, 551- 479 π.Χ.) συνδύαζαν τη μουσική με την αρμονία και την τάξη του σύμπαντος και υποστήριζαν ότι μόνο με μία σωστή μουσική μπορεί νά διακυβερνηθεί το κράτος.

Με βάση αυτές τις ιδέες η μουσική εξελίχθηκε ακολουθώντας δύο δρόμους: ο ένας ήταν ο επίσημος (θρησκευτικός και κρατικός), και ο άλλος, ο λαϊκός. Οι πρώτες απόπειρες μελέτης της μουσικής και του φαινομένου που λέγεται ήχος, με επιστημονικά κριτήρια, ξεκινούν από την Κ ίνα.

Οι κλίμακες ολόκληρης αυτής της περιοχής ήταν πεντάφθογγες. Υπάρχει κάποια διαφορά ανάμεσα στις γιαπωνέζικες κλίμακες που χρησιμοποιούν ημιτόνια (μι- φα- λα- σι- ντο) και γι αυτό αναγνωρίζονται εύκολα, από τις κινέζικες που είναι ανημιτονικές (φα- σολ- λα- ντο- ρε).Οι μαρτυρίες για την ύπαρξη εξάφθογγων, επτάφθογγων ακόμη και δίφθογγων, τρίφθογγων και τετράφθογγων κλιμάκων, όεν αλλοιώνουν την κυριαρχία των πεντάφθογγων κλιμάκων στη μουσική της Άπω Ανατολής.

Σύμβολα- ιδεογράμματα, ίδια παντού στην Απω Ανατολή αλλά με διαφορετική προφορά από τόπο σε τόπο, συσχετίζουν τους ήχους με ορισμένα φυσικά στοιχεία ( όπιος τη γη, τα μέταλλα, τη φωτιά, το νερό, το ξύλο κτλ) ή με ορισμένες κοινωνικές ιεραρχίες ανθρώπινες ( όπως τον άρχοντα, τον υπουργό, το λαό κτλ). Επίσης, τυποποιημένες μορφές ρυθμών συνοδεύουν ψαλμούς ή τραγούδια.

Στην Κίνα, όπως και στους άλλους λαούς, συναντάμε ποικιλόμορφες παραλλαγές στα πνευστά όργανα (όπως ευθύαυλοι, πλαγίαυλοι, και στοματόργανα Σενγκ), στα έγχορδα ( παραλλαγές λαούτου, βιέλας και τσίτερ- κάτι ανάλογου με το δικό μας σαντούρι) και στα κρου­στά (γκονγκ , καμπάνες, κουδουνάκια, διάφορα μεμβρανόφωνα και σείστρα).

Το ξεχωριστό όμως στην περίπτωση της χώρας αυτής είναι οι συστοιχίες από ξύλα, κουδούνα ή πέτρες κρεμασμένες από μεταξωτή κλωστή (ξυλόφωνα, μεταλλόφωνα, λιθόφωνα). Οι Κινέζοι έχουν κατατάξει τα όργανα σε οκτώ κατηγορίες ανάλογα με το υλικό από το οποίο προέρχονται ( δηλ. μέταλλο, πέτρα, μετάξι, μπαμπού, ξύλο, δέρμα, όστρακα και πηλός).

Η ορχήστρα του ναού των προγόνων στην Κίνα αριθμούσε 150 εκτελεστές, αργότερα, στην περίοδο της δυναστείας των Χαν (206 π.Χ.-220 μ.Χ) αριθμούσε 800 μέλη. Η ιαπωνική ορχήστρα Γκαγκάκου είχε 83 μέλη ( τώρα έχει μόνο 16) και η ομάδα Ντάϊ-Αακ στη αυλή των Νγκονέν (1⁽)ος αιώνας) στο Βιετνάμ, 42.

Το θέατρο στη Κίνα είναι άρρηκτα δεμένο με τη μουσική. Τα μουσικά όργανα που συνοδεύουν τη μουσική απαγγελία και τις άλλες προσφωνήσεις, είναι μιά βιόλα με δύο χορδές που λέγεται ελ-χου και υποστηρίζεται από τύμπανα. Η ορχήστρα περιλαμβάνει ακόμη ένα είδος όμποε, ένα πλάγιο φλάουτο, ένα φλάουτο με ράμφος, ένα γιάνγκ- κιν με κρουστές χορδές, τύμπανα από ξύλο, γκονγκ και κύμβαλα. Η δίχόρδη βιόλα, που αναφέραμε, παίζει σπουδαίο ρόλο και στις τρεις μορφές θεάτρου στο Βιετνάμ, δηλ. στο χατ-τσέο (λαϊκό θέατρο), στο χατ-τουόγκ (κλασικό θέατρο) και στο χατ- κάϊ-λουόνγκ (το λεγόμενο ανανεωτικό θέατρο).

Οι μαρτυρίες που έχουμε γιά την κορεάτικη και τη γιαπωνέζικη μουσική ξεκινούν από τον 6ο και 7ο αιώνα μ.Χ. Και οι δύο αντλούν στοιχεία από την πανάρχαια κινέζικη παράδοση (η«γιαπωνέζικη μάλιστα παίρνει και από την παλαιότερη της κορεάτικη).

Παντού υπάρχει μία τεράστια ποικιλία ρυθμών. Στην Κορέα συναντούμε μόνο τριμερή και πενταμερή μέτρα. Στις άλλες χώρες της περιοχής, τα μέτρα αυτά υπάρχουν στη λαϊκή μουσική ενώ στην επίσημη, δηλ. στις θρησκευτικές και τις αυλικές τελετές, ισχύουν τα μέτρα των δύο, τεσσάρων, οκτώ και δεκαέξι μερών. Στο Βιετνάμ, πάλι, είναι συνηθισμένοι οι συγκοπτόμενοι ρυθμοί, καθώς και ορισμένα εξαιρετικά σύνθετα ρυθμικά πλέγματα.

Η μουσική στην Άπω Ανατολή, βασικά μονοφωνική, έχει κάποτε στοιχεία πολυφωνίας, όχι όμως όπως την εννοούμε στη Δύση.

Η μουσική της Άπω Ανατολής, όπως είπαμε παραπάνω, χωρίζεται κυρίως στην απλή λαϊκή και στη “σοβαρή“, έντεχνη, αν και τα όρια πολλές φορές, σήμερα, είναι δυσδιάκριτα. Την πρώτη κατηγορία αποτελούν τα λαϊκά τραγούδια- τις περισσότερες φορές χωρίς ενόργανη συνοδεία-που είναι, συνήθως, τραγούδια της δουλειάς (με ελεύθερους και έντονους ρυθμούς, ανάλογα με το είδος της εργασίας) ή τραγούδια γιορταστικά. Συχνά βλέπουμε το φλάουτο, τη δίχορδη βιόλα, το μονόχορδο, το τρίχορδο λαούτο, τα τύμπανα και τα γκονγκ να χρησιμοποιούνται σε πομπές, λιτανείες και σε εποχιακές αγροτικές γιορτές.

Τα λαϊκά τραγούδια στις γιορτές είναι αξεχώριστα δεμένα με το χορό, ενώ οι πλανόδιοι τραγουδιστές συνοδεύουν τα παραδοσιακά έπη με όργανο ( όπως με μονόχορδο στο Βιετνάμ ή με βιόλα κιλκούτ στη Μογγολία). Οι αγροτικοί πληθυσμοί εξακολουθούν και σήμερα να ψυχαγωγούνται με το θέατρο και τις μαριονέτες που συνοδεύονται πάντα από τη δική τους μουσική.

Στη δεύτερη κατηγορία της “σοβαρής” έντεχνης μουσικής, ανήκει η τελετουργική μουσική για θεραπεία ή για μαντεία· χρησιμοποιείται κυρίως στην Αυλή με μία μεγάλη ποικιλία και εναλλαγή τρόπων και ρυθμών.

Η έντεχνη μουσική της Άπω Ανατολής Γενικές  Υποδιαιρέσεις

Βασική κατηγορία της μουσικής της  Άπω Ανατολής είναι, όπως αναφέραμε, η έντεχνη, η “σοβαρή” , που κι αυτή θα μπορούσαμε να την κατατάξουμε, να την υποδιαιρέσουμε σε άλλες υποκατηγορίες ανάλογα με το λόγο για τον οποίο χρησιμοποιείται. Έτσι χωρίζεται σε μουσική της Αυλής, της διασκέδασης και, τέλος, του θεάτρου.

μουσική της Αυλής. Η μουσική αυτή έχει διάφορα ονόματα από περιοχή σε περιοχή (στην Κίνα ονομάζεται για-γιούε, στην Κορέα για-γιό, στην Ιαπωνία γκαγκάκου και στο Βιετνάμ να-νάκ)· τα ίδια ονόματα παίρνουν τα πολυπρόσωπα μουσικά σύνολα (ορχήστρες), που την εκτελούν. Η μουσική αυτή είναι κυρίως ενόργανη (χωρίς όμως να αποκλείεται η παρουσία τραγουδιστών) και συνοδεύεται συχνά από τελετουργικούς χορούς.

μουσική  της διασκέδασης. Πρόκειται για μία φωνητική και

ενόργανη μουσική μικρών συνόλων. Στη μουσική της διασκέδασης, το τραγούδι είχε ένα κύριο ρόλο, γιατί συνταίριαζε τέλεια την ποίηση με τη μουσική.

μουσική του θεάτρου. Από πολύ νωρίς, αλλά ιδίως στον 12ο και 13ο αιώνα μ.Χ. η μουσική στην Άπω Ανατολή παραχωρεί το προβάδισμα στις τέχνες του λόγου και, μάλιστα, στο θέατρο. Στην Κίνα ήδη από την αρχαιότητα υπήρχε αυτό το είδος ποίησης, που το υπηρετούσε η μουσική. Η αρχή του πρέπει να αναζητηθεί στους λειτουργικούς χορούς, όπου οι χορευτές υποδύονταν ιστορικά ή μυθικά πρόσωπα και, ιδιαίτερα, στις “αδόμενες αφηγήσεις” και στις παντομίμες. Τόσο στην Κίνα, όσο και στην Ιαπωνία, συνδυάζεται με το θέατρο ένα νέο είδος, λαϊκής κυρίως, μουσικής.

Μία από τις πιο σημαντικές εκφράσεις του κινέζικου μουσικού πολιτισμού είναι ένα χαρακτηριστικό είδος θεάτρου, γνωστό με το όνομα κινέζικη όπερα, που ελάχιστη σχέση έχει με την ιταλική όπερα, όπως την ξέρουμε. Το παραδοσιακό αυτό κινέζικο δράμα, τραγουδιστικό και χορευτικό κατά κανόνα, πήρε την ιδιαίτερη μορφή του στην Όπερα του Πεκίνου, του διασημότερου θεάτρου του είδους.

Η μουσική της Ινδίας

Συνεχίζοντας το ταξίδι μας φτάνουμε στις Ινδίες, μία χώρα με αρχαιότατο μουσικό πολιτισμό που οι αρχές του χάνονται μέσα στους αιώνες. Οι αφετηρίες της μουσικής και στην Ινδία ταυτίζονται με τις έννοιες της θρησκείας και της φιλοσοφίας και έτσι η μουσική συμπορεύεται μαζί τους. (Σύμφωνα με την παράδοση ο σοφός Ναράδα διδάχτηκε τη μουσική από τον Βράχμα και τη μετέδωσε στους ανθρώπους). Από φιλολογικές πηγές και από ζωγραφικές και γλυπτές αναπαραστάσεις, ξέρουμε ότι η μουσική ήταν γιά τους αρχαίους Ινδούς πλούσια ανθρώπινη έκφραση, με νόμους αυστηρά καθορισμένους και πολύπλοκους. Τις αρχαιότερες και ουσιαστικότερες γνώσεις για την αρχαία ινδική μουσική τις οφείλουμε στις συλλογές βεδικών κειμένων (επικλήσεις, δοξαστικοί ύμνοι, τελετουργίες θυσιών).

Η πίστη όμως που επικρατούσε, ότι δηλ. κάθε λάθος στη μουσική απαγγελία των ιερών κειμένων θα είχε καταστροφικές συνέπειες γιά την τάξη και την αρμονία του σύμπαντος, εξηγεί την επιμέλεια με την οποία μεταδόθηκαν τα βεδικά κείμενα. Η μουσική σημειογραφία των βεδικών ασμάτων, βασισμένη σε αριθμητικά σύμβολα, είναι από τις αρχαιότερες που γνωρίζουμε. Η ινδική μουσική εμφανίζει όλα τα τυπικά γνωρίσματα της μουσικής της Ανατολής (όπως η αρχαία ελληνική και η μουσική του αραβικού κόσμου). Συνεπώς είναι μία μονοφωνική μουσική (με εξαίρεση ένα είδος ετεροφωνίας, κάτι αντίστοιχο με τα δικά μας πολυφωνικά τραγούδια της Ηπείρου) που βασίζεται σε τρόπους. Είναι πρωταρχικά μία φωνητική μουσική που προεκτείνεται και σε οργανική. Η μουσική της Ινδίας διακρίνεται, όπως και εκείνη της Ευρώπης, σε έντεχνη, “κλασική” – έτσι την αποκαλούν οι Ινδοί μουσικολόγοι – και σε λαϊκή. Παρόλα αυτά, η κλασική ινδική μουσική εξακολουθεί και σήμερα να βασίζεται στον αυτοσχεδιασμό και έτσι δεν γράφεται με τον ίδιο βαθμό ακρίβειας που γράφεται μία δυτική παρτιτούρα.

Απ’ όλες τις πηγές που έχουμε στη διάθεση μας, γίνεται αντιληπτό ότι στην ινδουιστική Ινδία η θρησκεία, η ποίηση, το θέατρο, ο χορός και η μουσική γεννήθηκαν και συνυπάρχουν – όπως και σε τόσους άλλους πολιτισμούς – σε μία άρρηκτη ενότητα όπου δύσκολα μπορεί κανείς να ξεχωρίσει τα όρια της μίας τέχνης από την άλλη. Οι ινδικές κλίμακες, επτάφθογγες κατά κανόνα, χρησιμοποιούν μικροδιαστήματα (αποστάσεις ηχητικές που είναι μικρότερες από το ημιτόνιο) και λέγονται σρούτι (υπάρχουν 22 σρούτι μέσα στο διάστημα της οκτάβας). Οι αποστάσεις των βαθμίδων στις ινδικές κλίμακες κυμαίνονται σε 2, 3 ή 4 σρούτι. Η ονομασία παν φθόγγων αποδίδεται με τις συλλαβές: σα, ρι, γκα, μα, πα, ντα, νι. Οι  φθόγγοι  αυτοί  δεν αντιστοιχούν  σε  μία ορισμένη συχνότητα. Ο εκτελεστής επιλέγει το τονικό ύψος που θα είναι καταλληλότερο γιά τη φωνή του ή για το όργανο που παίζει, και φυσικά το κλίμα της ερμηνείας που θέλει να δημιουργήσει. Η μουσική των Ινδιών στηρίζεται πάνω σε τρόπους*. Υπήρχε ένας μεγάλος αριθμός τρόπων. Σήμερα διατηρούνται περίπου εκατό και ισάριθμα πρότυπα ρυθμών, τα τάλα*.

Η μουσική των Ινδιών χρησιμοποιεί ένα μεγάλο αριθμό οργάνων και αυτό είναι φυσικό, αν λογαριάσει κανείς τόσο την απέραντη γεωγραφική έκταση όσο και τη μακρόχρονη ιστορία του πολιτισμού της. Τα όργανα διαιρούνται σε τέσσερις κατηγορίες: στα έγχορδα (τάτα) που παίζονται με τα νύχια ή με δοξάρι, στα πνευστά (σουσίρα) όπως σάλπιγγες, κέρατα, ευθύαυλοι και πλαγίαυλοι, μορφές όμποε κτλ, στα τύμπανα (βιτάτα), όργανα με τεντωμένα δέρματα και στα κρουστά (γκάνα), όπως κουδούνια, σείστρα, κύμβαλα, γκόνγκ, λιθόφωνα κ.ά. Τα κυριότερα όργανα της Ινδίας ονομάζονται: βίνα*, σιτάρ*, ταμπουρά* (έγχορδα) και τάμπλα* (μεμβρανόφωνα με δύο τύμπανα).

Οι τέχνες της μουσικής και του χορού, που είναι πολύ αγαπητές στο λαό, ασκούνται σε επίπεδο επαγγελματικό, με μία μακροχρόνια προετοιμασία και προπαιδεία.Στην Ινδία, υπάρχει και η περιφερειακή λαϊκή μουσική. Σ’ ολόκληρη λ.χ. τη χώρα, οι γόητες φιδιών παίζουν τους σκοπούς τους με το διπλό κλαρίνο.Σ’ ένα χώρο τόσο εκτεταμένο, όπως η Ινδία, και σ’ ένα λαό, που οι ανισότητες, οικονομικές και κοινωνικές, είναι ιλιγγιώδεις, είναι πολύ φυσικό να υπάρχουν και μουσικές, που διαφέρουν πολύ μεταξύ τους και που καλύπτουν ένα τεράστιο φάσμα μουσικών ειδών: από τα απλοϊκά, επίμονα, ρυθμικά ή μελωδικά “λιτανικά” τραγούδια, ή τα τραγούδια της δουλειάς, ,έως τα επικά και αφηγηματικά. Κυρίαρχη θέση κατέχει πάντα το θρησκευτικό τραγούδι, αφιερώματα στους θεούς, αφηγηματικές ή και δραματικές αναπαραστάσεις. Οι τέχνες της μουσικής και του χορού των Ινδιών έγιναν γνωστές στη Δύση, από τα συγκροτήματα που περιοδεύουν σ’ ολόκληρο τον κόσμο και τις παρουσιάζουν. Πολλοί συνθέτες της Δύσης έχουν επηρεαστεί από την ινδική μουσική και πολλές φορές θέλησαν να γράψουν έργα, σύμφωνα με τη νοοτροπία, την τεχνοτροπία και το ιδιάζον πνεύμα της.

Ταξίδι στο παρελθόν

To ταξίδι μας στο μουσικό κόσμο της Άπω Ανατολής έγινε πηγαίνο­ντας από χώρα σε χώρα. Συναντήσαμε τη μουσική παράδοση των χωρών της Άπω Ανατολής και της Ινδίας που δεν διακόπηκε αλλά αναπτύχθηκε εξε­λισσόμενη μαζί με τα άλλα στοιχεία του πολιτισμού τους. Υπάρχουν όμως πολιτισμοί (πολλοί από αυτούς βρίσκονται στη Μέση Ανατολή) που η εξέλι­ξη τους σταμάτησε ιστορικά, καθώς οι λαοί τους υποτάχθηκαν και αφο­μοιώθηκαν πολιτιστικά από άλλους λαούς. Έτσι λοιπόν, για να πληρο­φορηθούμε σχετικά με τη μουσική πολιτισμών που δεν υπάρχουν πια, είναι ανάγκη να ταξιδέψουμε όχι μόνο στο χώρο, αλλά, προπάντων, στο χρόνο, δηλ. να πάμε πίσω στα πολύ παλιά χρόνια.

Αρχαία Αίγυπτος

Ας αρχίσουμε από την Αρχαία Αίγυπτο, που ο πολιτισμός της είναι ένας από τους σημαντικότερους στον κόσμο. Χάρις στον τεράστιο πλούτο των αρχαιολογικών ευρημάτων και των απεικονίσεων που το ξηρό κλίμα της χώρας ευνόησε τη διάσωση τους (μουσικά όργανα σε άριστη κατάσταση κ.ά. ), η ιστορία της αρχαίας αιγυπτιακής μουσικής μπορεί να σκιαγραφηθεί μ’ έναν τρόπο αρκετά ολοκληρωμένο.

Ήδη από την 4η π.Χ. χιλιετία, σώζονται παραστάσεις με κρό­ταλα και σείστρα, οι οποίες μαρτυρούν την ύπαρξη μιας πρωτόγονης τελε­τουργικής μουσικής που κυρίως χρησίμευε στον εξορκισμό των κακών πνευμάτων.

Από την 3η χιλιετία π.Χ. εμφανίζονται όργανα: άρπες, μακριές φλο­γέρες και ξύλινοι, καλαμένιοι, μπρούντζινοι ή κοκάλινοι απλοί και διπλοί αυλοί. Αργότερα εμφανίζονται τρομπέτες, ασιατικές κιθάρες, τρίγωνα και μια ποικιλία από άλλα έγχορδα και κρουστά (ντέφια, τύμπανα κ.ά ). Από τη μελέτη των αιγυπτιακών εγχόρδων οργάνων, συμπεραίνουμε ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι γνώριζαν τις διατονικές και τις χρω­ματικές κλίμακες.

Κύριοι συντελεστές ανάπτυξης της θεωρίας και της πράξης της μουσικής, ήταν οι ιερείς. Οι μουσικοί της Αυλής κατείχαν ήδη μεγάλα αξιώ­ματα και θεωρούνταν “κοντινοί συγγενείς” του Φαραώ· ο ίδιος ο Φαραώ μετείχε ψάλλοντας στις θρησκευτικές και βασιλικές τελετές.

Η μουσική είχε σημαντική θέση τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή των Αιγυπτίων. Αυτό μαρτυρούν όλα τα σωζόμενα μνημεία, οι παραστάσεις στο εσωτερικό των πυραμίδων, οι τοιχογραφίες και οι πάπυροι. Οι ιεροτελεστίες, οι θρίαμβοι των νικητών, τα συμπόσια, οι γάμοι και οι νεκροπομπές, όπως και όλες οι φάσεις της καθημερινής ζωής -η δουλειά, τα γλέντια και οι χοροί του λαού – που εικονίζονται σε όλες αυτές τις παραστάσεις συνοδεύονται σχεδόν πάντα από μουσική. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παραστάσεις στις οποίες σύνολα μουσικών που τραγουδούν και παίζουν όργανα, τα “διευθύνει” ο χειρονόμος, πρωτοψάλτης και δάσκαλος. Ο χειρονόμος, ειδικότητα αντίστοιχη με του σημερινού διευθυντή ορχήστρας, έδινε με κινήσεις των χεριών λεπτομέρειες της μελωδίας, του ρυθμού και της έκφρασης του έργου που εκτελούνταν.

Δεν μπορούμε όμως να σχηματίσουμε καμία ιδέα για τα ίδια τα μουσικά έργα, γιατί στις χιλιάδες των παπύρων που βρέθηκαν ως τώρα δεν υπάρχει πουθενά κανένα σημείο μουσικής γραφής. Φαίνεται λοιπόν πως η μουσική στηριζόταν αποκλειστικά στην προφορική παράδοση.

Πολλά στοιχεία αυτού του μουσικού πολιτισμού (όργανα, θεωρία κ.ά.) μεταφυτεύθηκαν στους πολιτισμούς της μινωικής Κρήτης, της μυκηναϊκής, αρχαϊκής και κυκλαδικής Ελλάδας, καθώς και των Ετρούσκων.

Τον 5ο π.Χ. αιώνα έχουμε και τις πρώτες μαρτυρίες των Ελλήνων συγγραφέων για την αιγυπτιακή μουσική. Ο Ηρόδοτος που επισκέφθηκε την Αίγυπτο περί το 440 π.Χ. αναφέρεται στο επάγγελμα του μουσικού και λέει πως περνούσε από πατέρα σε γιό.

Μεσοποταμία

(Σουμέριοι, Ασσυριοι, Χαλδαίοι, Βαβυλώνιοι, Πέρσες)

Οι ασιατικοί λαοί της Μεσοποταμίας (που κατοικούσαν μεταξύ των ποταμών Τίγρη και Ευφράτη, δηλ. οι Σουμέριοι, οι Ασσύριοι, οι Χαλδαίοι, οι Βαβυλώνιοι και οι Πέρσες) φαίνεται πως ανέπτυξαν έναν πλουσιότατο μουσικό πολιτισμό, αλλά, δυστυχώς, υπάρχουν πολύ λίγες και ατελείς μαρτυρίες για τη μουσική τους.

Στη Μεσοποταμία συναντούμε όλες τις γνωστές οικογένειες οργάνων, σε ανάγλυφες παραστάσεις που δείχνουν και τη χρήση τους σε ταφικές τελετουργίες, θρησκευτικές τελετές ή σε στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Η διάκριση της μουσικής σε θρησκευτική και κοσμική, η χρήση της αντιφωνίας και ετεροφωνίας πολυπρόσωπων φωνητικών ή ενόργανων συνόλων, είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά της μουσικής που άνθισε στη Μεσοποταμία. Πρέπει ακόμη να πούμε ότι οι μουσικοί αυτής της περιοχής της Ανατολής ήταν φημισμένοι σε όλο τον κόσμο και οι πλούσιοι Έλληνες έφερναν δούλους Ασιάτες μουσικούς γιά να δίνουν ζωή και λαμπερότητα στα γλέντια και στις γιορτές τους.